woensdag 11 februari 2015

De Adams family

In mijn militaire diensttijd verloor ik met een paar maten een weddenschap. Het was laat, we waren dronken. Overmoedig. De tegenpartij was dat ook, al hadden zij het voordeel dat zij de opdracht bepaalden. De opdracht luidde: “Beklim het zwaarst beveiligde pand van de kazerne”. Het sanctus sanctorum van de kazerne is het wapen- en munitiedepot. Een klein gebouw met een puntdak dat midden op het terrein staat. ’s Nachts maakten gewapende bewakers op ongeregelde tijden hun rondje om dit pand.

Rond middernacht rolden we naar onze kamers en pakten een uurtje slaap. We stonden weer op, trokken camouflagepakken aan en schminkten onze gezichten. We slopen richting het depot en wachtten tot het passeren van de bewakers. Een keer, twee keer, een interval van ongeveer 10 minuten. Na de derde keer klauterden we razendsnel het dak op. En omdat we in 1988 nog geen selfies konden maken, kakten we gedrieën precies op de nok van het dak. Het was volle maan.

De volgende ochtend zag iedereen tijdens het afmarcheren het bewijs van onze verloren weddenschap. De helft van de soldaten sprak er schande van, de andere helft lag in een deuk. Wij hielden wijselijk onze mond.

Dit was mijn laatste grote heiligschennis. Jammer, zo nu blijkt. Want wat ben ik in de afgelopen 25 jaar op een hoop plekken geweest waar ik me schandalig had kunnen onderscheiden. Ik had wereldwijd alle journaals kunnen halen, had rechtbanken van binnen kunnen bekijken, misschien had ik wel een felbegeerde ‘fatwa’ binnen kunnen slepen. Niets van dat al.

Ik wandelde licht geëmotioneerd rond de Gouden Tempel in Amritsar terwijl ik ook stiekem tussen de badende Sikhs aan mijn gerief had kunnen komen. Ook leuk: je piemel onder de Golden Rock in Myanmar leggen zodat het net lijkt of…. De Taj Mahal durfde ik pas na lang aarzelen, heel voorzichtig met een vinger aan te raken. Jaren later werd deze puur marmer tombe gewoon keihard geswaffeld door een Nederlandse scholier. ‘Moonen’ naar de Berggorilla’s, de Vogeltjesdans op de Killing Fields: alle kansen gemist, niet aan gedacht, druk met foto’s. Ik vraag me nog vaak af: “waar was ik met mijn gedachten toen ik die plekken bezocht?” Op een of andere manier slaat de creativiteit dood wanneer je de highlights uit de Lonely Planet bezoekt.

Wat is het dan fijn om te zien dat de aanstormende jeugd die creativiteit wèl bezit, wèl de kansen benut die je maar één keer in je leven krijgt. In het indrukwekkende prachtige überheilige Angkor Wat tempelcomplex lieten de zusjes Lindsey en Leslie Adams de broek van hun forse billen glijden. Het verwassen slipje werd aan de neus van een Boeddhabeeld gehangen en de fotoshoot kon beginnen. In adamskostuum werden ze betrapt, bestraft en het land uit geknikkerd.
 
Ik kan mijn ogen maar niet van de foto van de zusjes afhouden. Ze kijken alsof ze het nog steeds niet begrijpen, ze zijn uitgezet maar hebben geen idee in welk land ze nu zijn. In de stoel bij de rechter zie je Leslie denken of dit een moment is om een Sharon Stone act te doen.

Waar is Pol Pot wanneer je hem nodig hebt?

maandag 2 februari 2015

Geschiedenis is een raar ding



Twintig jaar, is dat lang? Twintig jaar geleden hadden we het over Srebrenica, Windows ’95, Java en de start van SBS6. 1995 was het jaar van Nick Leeson, Ken Saro-Wiwa, Fabio Casartelli en Patrick Kluivert. Voor sommigen lang geleden, voor anderen als de dag van gisteren.

Vorige week herdachten we dat 70 jaar geleden de Russen concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz bevrijdden. Dat maakt mij dus iemand van ‘20 jaar na Auschwitz’. Het was een schok dat te ontdekken.

Het was schroeiend heet toen ik met mijn goede vriend Bart door Midden Europa toerde. Weimar en Goethe lagen achter ons, Dresden stond weer keurig overeind, Polen nodigde ons uit. In Krakau stelde ik voor om Auschwitz te bezoeken. Het leek echter of de Polen dit lugubere restant van de Tweede Wereldoorlog wilden ontkennen want het concentratie- en vernietigingskamp waren lastig te vinden.
Bart ging niet mee naar binnen. Aanvankelijk klonk zijn “ik heb het al gezien” wat blasé maar ik begreep al  snel wat hij bedoelde. Dit is geen attractie, dit is te echt om twee keer te beleven. Het kamp laat zich niet hier en nu beschrijven. Het is niet te verbeelden omdat er geen gelijke is. 
Een paar kilometer verderop ligt het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. Ik liep langs de bekende spoorlijn het kamp binnen. De loeihete wind kondigde onweer aan, het dorre gras boog al diep voor de naderende verkoeling. Ondanks de hitte liepen ijskoude rillingen over mijn rug, ik had kippenvel en in mijn ogen moet volslagen verbijstering te lezen zijn geweest. De omvang, de geordendheid en de sporen van de dood beklemden mijn borst en verdoofden mijn hoofd. Ik bevond me midden op de plek waar de menselijke beschaving ophield. De lucht trok dicht. Alles werd bruin en grijs, behalve het blauw van de vlaggen van Israëlische bezoekers. “Kijk eens, wij zijn er nog!”
Staand bij de ruïnes van de gaskamers kreeg ik een stomp in mijn gezicht. Alles wat ik dacht, toen ik door beide kampen liep, was amper twintig jaar voor mijn geboorte dagelijkse werkelijkheid. BAM!
In Nederland hielden ze twintig jaar lang hun mond over Auschwitz. Dat is best lang.

Toevallig, precies 20 jaar na de bevrijding van de Hel, overleed een van de hoofdrolspelers in WO II. De grootste Brit aller tijden legde op 90-jarige leeftijd het loodje: Sir Winston Churchill. Negen dagen ervoor sprak hij zijn laatste woorden: “I am so bored with it all”. Het was op de sterfdag van Churchill, twintig jaar na Auschwitz, dat mijn vader woorden van gelijke strekking sprak tegen mijn moeder. Ze begreep het. De daad op het groene bankstel was kort, hevig en vol liefde. Een daad met gevolgen.

Intermezzo

Ik beloof beterschap. Jullie hebben het een paar weken zonder mijn verhaaltjes moeten doen. Hier komt echter verandering is. 
Mijn aandacht was de afgelopen weken even afgeleid. Tijdens het opruimen van mijn boekenkast viel uit het niets 'Het Proces' van Franz Kafka in mijn handen. Ik bladerde door de licht vergeelde pagina's. Al snel grepen de verhandelingen rondom Joseph K. mij naar de strot. De paranoia, het beklemmende en de ongrijpbare bureaucratie; nooit heeft iemand zoveel vaagheid preciezer en helderder beschreven dan Kafka. 
Na het lezen was ik even van slag en verplaatste me in de arme Joseph K. Het zal je maar overkomen, beklaagde zijn zonder aanklacht. Belaagde in een ondoordringbaar proces met onduidelijke en onbereikbare machten. Een duister proces waarin maar een ding helder is: de slechte afloop.
Het tekent de virtuositeit van Kafka dat ik 100 jaar later, na het lezen van dit boek nog steeds van de schijnbaar alledaagse werkelijkheid weg kan glijden naar een fantastische, irreële droomwereld. Dat je de machteloosheid van Joseph kunt voelen, dat je zijn woede deelt maar dat het aan het eind slechts een boze droom is. Of lijkt.

We gaan weer door!